"Ovo je mali korak za čoveka, ali veliki za čovečanstvo" i "Hjustone, imamo problem" su najpoznatije rečenice ili replike iz filma “Apollo 13,” reditelja Rona Hauarda. Međutim, druga rečenica je takođe naslov filma “Hjustone, imamo problem” reditelja Žige Virca. Iako se na prvi pogled čini da je reč o istorijskom dokumentarcu, postavlja se pitanje – da li je zaista tako?

Film je premijerno prikazan 2016. godine i istražuje fascinantnu priču o Jugoslaviji i njenom navodnom tajnom učešću u svemirskoj trci tokom Hladnog rata. Reč je o ostvarenju koje predstavlja slojevitu kombinaciju istorijskih činjenica, teorija zavere i izmišljenih likova, gradeći tako alternativnu istoriju na temelju već postojećih, prepoznatljivih događaja. Već na samom početku, film nas uvodi u premisu da je Jugoslavija tokom šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog veka uspešno razvijala tajni svemirski program. Kroz narativ pratimo postojanje tajne svemirske stanice koja je, navodno, izvodila niz sofisticiranih operacija van domašaja svetske javnosti. Pored ove intrigantne “činjenice”, film razvija i nekoliko paralelnih dramaturških linija. Druga linija tiče se realnih istorijskih okolnosti u Jugoslaviji – diplomatskih odnosa sa Sjedinjenim Američkim Državama i delovanja Pokreta nesvrstanih. Treća, intimnija linija, donosi nam “svedočenja” aktera tog navodnog programa, njihove lične priče pre, tokom i nakon navodnog gašenja čitave operacije.

U svetlu svega navedenog nameće se suštinsko pitanje: ima li dokumentarni film pravo da nas laže? Autor se koristi stvarnim činjenicama i istorijskim dokazima koji su mahom poznati široj publici – upravo onim podacima sa kojima se gledalac lako identifikuje i koje automatski prepoznaje kao istinite. Iako je vremenski okvir radnje relativno blizak sadašnjem trenutku, gotovo sve izvan nekoliko opštih, već dobro poznatih informacija, plod je čiste imaginacije. Ovakav tretman istorije nije, naravno, sasvim nov u filmskom stvaralaštvu. Jedan od upečatljivih primera iz našeg okruženja dogodio se 1994. godine, kada je u okviru dokumentarnog programa Radiotelevizije Srbije emitovan film Hitler ili istina i laži reditelja Ljubomira Radovanovića. Radovanović je kreirao lažni dokumentarac o životu Adolfa Hitlera; pažljivo je odabrao uverljiv spikerski glas i minuciozno selektovao arhivski materijal, oslanjajući se na opšte poznate činjenice o Drugom svetskom ratu, a potom izneo tvrdnju da je Hitler živ i da poseduje klonove razmeštene širom sveta. Ovaj film bio je (in)direktan čin bunta prema režimu Slobodana Miloševića, ali i prema svim tadašnjim autoritarnim liderima u regionu. Upravo na tom tragu razaznajemo ono što bismo mogli nazvati lažju u funkciji kazivanja istine.

Razlika između manipulacije i umetničke strategije možda ne leži u tome da li autor laže, već u tome zbog čega to čini. Mokumentarac postaje etički problematičan onda kada publika nema mogućnost da prepozna granicu između fikcije i činjenice ili kada se obmana koristi radi političke propagande, finansijske koristi ili širenja dezinformacija. Ukoliko je laž sredstvo koje podstiče kritičko promišljanje o načinu na koji verujemo slikama i medijima, ona može postati legitimno umetničko sredstvo, a ne puka manipulacija. Iako drugi navedeni primer poseduje jasnu, gotovo ogoljenu funkcionalnu postavku, ostaje pitanje da li takvu svrsishodnost ima i Vircov film Hjustone, imamo problem. Da li i on, koristeći se lažima, nastoji da saopšti neku dublju istinu, ili je, pak, reč o laži radi laži, odnosno laži radi zabave? Čini se da Virc na specifičan način ismeva – ili parodira – jugonostalgiju koja je i dalje, u određenoj meri, prisutna na našim prostorima. Ukoliko deo publike veruje da je Jugoslavija bila savršena tvorevina, on im odgovara kontranarativom: pokazuje im da je bila još bolja, još moćnija i još idealnija nego što su i sami zamišljali. Narativna linija filma stupnjevito, gotovo neprimetno, klizi ka vrhuncu apsurda – dobro promišljenom i krajnje preciznom.

Film Hjustone, imamo problem je provokativan i u značajnoj meri eksperimentalan. Bavi se ne samo stvarnim događajima, već i načinima na koje se ti, ali i slični događaji, mogu (is)pričati i prezentovati javnosti. Na taj način, Virc postavlja uznemirujuća pitanja o prirodi istine, statusu stvarnosti i, u krajnjoj instanci, o moći medijske manipulacije – koristeći se pritom izrazito kreativnim tretmanom i istorije i samog dokumentarnog žanra.

Photo credits: Sami TÜRK